Details

«صفویلر» کیتابی اوزرینه تاماملاما

گونتای گنجالپ

 

ان اؤنملی سوال بودور: تاریخ ندیر؟ گئرچک اولان بودور کی، اینسان تاریخی مؤوجودلوقدور. یالنیز اینسان تاریخی مؤوجودلوقدور. بئله دیرسه، اولایلارین اورتایا چیخیشینی تاریخیلیک پلانیندا اینجله مک گره کیر. گونوموزو ایشغال ائدن تاریخی اولایلار و تاریخی شخصییتلره یوکلنن ساختا و غئیری-تاریخی دَیَرلر دوشونمه نین، اینکیشافین اؤنونده ان بؤیوک انگلدیر. تاریخ عربجه بیر سؤز اولاراق «عیبرتلی کئچیش» آنلامیندادیر. هر هانسی اولایدان عیبرت درسی آلینمامیشسا، او، تاریخ و تاریخی دئییلدی. گونوموزده اؤز خطالارینی و باسقیلارینی سوردورمکده اولان بیر حادیثه دیر. خالقلارین و فردلرین ده آزادلیغینی محدودلاشدیران صیرف بو اولایدیر. اؤزللیکله شرق خالقلاری کئچمیشین نوستالگییاسی ایچینده دویغولانیب دورماقدان خوشلاندیقلاریندان گله جگه دوغرو یؤنلمیشلیکلری اولماز. چونکو گله جگه دوغرو یؤنلمیشلیک ایندیکی زاماندا یارادیجیلیق و تلاش گرکدیرر. مودئرنیته نین اساس گتیریسیندن بیری هم فرده، هم ده میلتلره ایندیکی زاماندا یاشایابیلمه جسارتی وئرمکدیر.  کانتين «دوشونمه جسارتين اولسون!» فيکري تنقيد و اعتيراض جسارتيني ده دوغورارا البتته. ایندیکی زاماندا یاشایا بیلمک اوچون دوشونجه دونیاسیندا و تاریخ مؤوضوعسوندا تنقیدی ایشبیرلیگی گرکمکده دیر. تاریخین دئتئرمینیست باسقیلارینا قارشی دوشونجه آزادلیغی اؤنه چیخمالیدیر. توپلوم اوچون فینال بیر هدف بللی ائدیلمه لیدیر. دئتئرمینیزم آرخادان اؤز ایراده سینی تطبیق ائتمه یه چالیشارکن، فینالیته ایسه اؤندن یئنی اولوشوم و یئنیلیک اوچون ایمکانلار یارادار. دئتئرمینیزم اولموشلاری گله جگه داشییار، فینالیته یئنی اولوشوم ساغلار. دئتئرمینیزم و فینالیزم ایندیکی زاماندا کسیشه رک قارشیلاشارلار. سوسیال و تاریخی دیالئکتیکانین دا آنلامی بو اولسا گرک. دوننله صاباحین بو گونده دیالوقلاری. یعنی تاریخدن گلنله تاریخده اولاجاقلارین قارشیلاشماسی. توپلومو میلت ائدن ایسه، نه اونون طبیعتیدیر، نه ده تاریخی. توپلومو مودئرن آنلامدا میلت ائدن اونون فینال هدفیدیر. بو تاریخی گئرچک بیزیم آتالار سؤزوموزده «نیت هارا، منزیل اورا» شکلینده اؤزتلنمیشدیر. آنجاق آتالار سؤزونده یایقین اولان بو فلسفه میللی-سیاسی ایراده یه تاثیر ائتمه میشدی. اساس مسئله ده بودور. مودئرن آنلامدا میلتلشمه دالغالاری دونیادا اورتایا چیخدیقدان سونرا ایستیثناسیز اولاراق تاریخله دوشونجه ده و اینانجدا حسابلاشما ایسته یی اورتایا چیخمیشدیر. میلتلرین تکامولونده تاریخی گؤروشلرین، باخیش بوجاقلاری نین دَییشمه سی و مودئرنلشمه سی بؤیوک رول اوینامیشدی. ژاپونییادا، آلمانییا. روسییادا بونون نومونه لرینی گؤرمک مومکوندور و بو حاقدا تاریخ سوسیولوگییاسی اوزرینه یازیلمیش بولجا کیتابلار واردیر.

  دونیا تاریخینده بئله نومونه لر اورتادا ایکن، ندن بیزیم سوسیال گئرچکلیگیمیزده ده بو ایستیقامتده دوشونجه لر اورتایا قویولمامالیدیر؟ آذربایجان تورکلری اولاراق بیزیم گئرچکلیگیمیز باشقا میلتلرینکیندن فرقلیدیر. قوزئی آذربایجاندا فرقلی سوسیال و سیاسی پوزیسییا، گونئی آذربایجاندا دا فرقلی سوسیال و سیاسی پوزیسییا مؤوجوددور. بللی تاریخی حادیثه لردن دولایی قوزئی آذربایجان صفوی تاریخ موحیطیندن آیریلمیشدیر. آنجاق یئنیدن او قارانلیغا دوشمه تهلوکه سی وار. بونو «پارچالانمیش آذربایجان» مرثییه سی ایله خاطیرلاماق دا دوغرو دئییل. چونکو ایران-صفوی موحیطیندن قوپوش اؤزو-اؤزلوگونده بیر قورتولوشدور. چونکو صفوی تاریخی موحیطی صیرف فارس میللییتچیلیگی ایله تجهیز ائدیلمیش بیر اورتامدیر. او موحیطده تورک میللی کیملیگی و میللی شعورو دوغا بیلمز. دوغمامیشدیر دا. صفوی دؤولتی قورولدوقدان بری ایران تورکلوگو فیکرن، حیسسن و اینانجدا مغلوب دوروما دوشموشلر. فیکیر و اینانج ساحه سینده کی  مغلوبیتی اورتادان قالدیرماق آسان ایش دئییل. مودئرن دؤولته کئچیش سیراسیندا دا فارس میللییتچیلیگی اساسیندا بیر اؤلکه تاسیس ائدیلدی.. چونکو بونون اساسی صفوی دؤولتی قورولدوقدان سونرا قویولموشدو. بیر ده تاریخه بو بوجاقدان باخمانین بیر یاراری اولاجاغینا اینانیرام. یوخسا دونیانین هاراسیندا 30 میلیونلوق بیر خالق وار کی، اونون هئچ بیر میللی-سیاسی ستاتوسو اولماسین. بو 30 میلیونلوق خالقین دوشونجه سینی تسلیم آلان تاریخی عامیللر ندیر؟ ندن یالنیز صفوی زده ایران اورتامیندا میللی تورک دؤولتی قورولمادی؟  صفویلردن اؤنجه کیتابی-دده قورقود کیمی اثر یارادان و اؤز تاریخی میللی خاطیره لرینی بو شکیلده جانلی توتان بو خالقا صفویلردن سونرا نه اولدو کی، بوتون کئچمیشینی اونوتدو؟ نه اولدو کی، اوغوز داستانلاری یئرینی صفویلردن سونرا شاهنامه، کربلاییلیک، و مشهدیلیک آلدی؟ صفویلردن سونرا ارنلیک، اردملیلیک آنلاییشلاری نین یئرینی نه لر آلمیش؟ صفویلر زامانیندا تاسیس ائدیلن «حوسئینییه»لرده موسیقیمیز یاس مراسیملرینه دؤنوشدو. مرثیه  و نؤوحه خوانلیق موسیقیمیزین روحونو ایشغال ائتمه دیمی؟ اوزئییر حاجیبیلی صفویلرین «حوسئینییه»لرینده «قینا»نین یاساقلاندیغینی یازار. قینا، زنگوله نین یاساقلانماسیدیر. یعنی اینسانین موزیکال ائستئتیک سسی نین حبس ائدیلمه سی. اوزئییر حاجیبیلی بو صفوی تابوسونو موسیقیمیزده قیردی. اوزئییر حاجیبیلیدن سونرا باشقا موسیقی شکلی اورتایا چیخمیش. آنجاق باخساق گونئی آذربایجانا و ایرانین دَییشیک یئرلرینده یاشایان صفویزه ده تورکلره مرثیییه دن باشقا هئچ بیر شئی یوخ. هارا گئتدی دده قورقود قوپوزو؟ نه اولدوسا کؤکلو بیر دَییشیکلیک اولموش. بو دییشکلیک حاقیندا کیتابدا بیلگی وئریلیر. بو ایستیقامتده صفویلیگین رولو ندیر؟ صفوییتی دوغرو-دوروست اینجله دیگیمیزده دیلیمیزین، کیملیگیمیزین ساپماسیندا اونون بؤیوک رولونون اولدوغونو گؤرورورک. میلت اولاراق بو ایستیقامتده دوشونمگیمیز بیزی مودئرن دونیانین بیر پارچاسی ائده بیلر. «صفویلر» کیتابی بو ضرورت اوزوندن یازیلمیشدیر. ایچینه دوشدویوموز سئویمسیز دورومون تاریخی کؤکلری بو کیتاب آراشدیریلمیشدیر. گئرچکدن صفویلر آدیندا «مؤحتشم!» بیر آذربایجان-تورک دؤولتی اولموشسا، او زامان ندن بیز بو گونده ییک؟ هاردادیر صفویلیگین مدنی، معنوی و دیل میراثی؟ نه لر قالمیش او مؤحتشم تاریخدن؟ 5-4 «من حئیدر اوغلویام» دئمک ادبی میراث ساییلارمی؟ هاردادیر گئرچکدن او «مؤحتشم!»  صفوی ادبی، مدنی میراثی؟ هانسی اینانج شکلینی بیزه میراث بوراخمیش صفویلر؟ اونلارین میراثی اوزرینه بیز بیر پروژه گلیشدیرمک ایستسک، ایراندا اولدوغو کیمی فارسلاشاریق، یوخسا مودئرنلشریکمی؟ صفوییت قوزئی آذربایجانی ایچدن-ایچه تهلوکه یه سوروکله ییرمی؟ بو تهلوکه نین فرقینده ییکمی؟ قوزئی آذربایجاندا ساییلاری آرتان آغباش موللالار بیر تهدید دئییلمی اؤلکه میز اوچون؟ ایسلامدا موللالیق قورومو اولمامیشدیر، بو، صیرف صفوی ایجادیدیر.

  کئچن عصرین اولینده کی  بوتون آیدینلاریمیز ایستیثناسیز اولاراق صفوییته قارشی چیخمیشلار. رسولزاده، احمد آغاوغلو، م. ع. صابیر، نریمانوو و دیگر بوتون آیدینلار. حوسئین جاوید  صفویلیگی «ایپسیز دلیلیک» آدلاندیرمیش. بوگون آذربایجان بایراغینداکی ایسلاملاشما دا آنتیصفوی و دوروست بیر ایسلام آنلاییشیدیر. صفویلر طرفیندن فارس میللییتچیلیگی ایله ایچ-ایچه گیرن ایسلام آنلاییشی دئییلدیر. موساواتچیلیق آذربایجاندا یئنیلدیکدن سونرا صفوی حئیرانلیغی اولوشدورولموش. 70 ایل صفوی حئیرانلیغی و تاریخی گئرچکلرله باغلیلیغی اولمایان یالان و ایفتیرالار خالقیمیزا میللی تاریخ کیمی تقدیم ائدیلمیش. بو یالانلارین ایفشاسی میلت اولاراق اینکیشافیمیزا سبب اولا بیلر. چونکو یالانلارین و ایفتیرالارین موحاصیره سینده بولونان میللی شعور هئچ بیر زامان چاغداشلاشا بیلمز. زاتن چاغداشلاشمانین اساس آماجلاریندان بیری ده تاریخین قارانلیقلارینی علمین، بیلگی نین، فلسفه نین ایشیغی ایله آیدینلاتماقدیر. اولوسلاشماق ایسته ییرسک، اؤز تاریخیمیزله «تورکلشمک، چاغداشلاشماق و ایسلاملاشماق» منطیقی ایله اوز-اوزه گلمه لی ییک. بو، اؤزللیکله ایران-صفوی موحیطینده سورعتله آسیمیله ائدیلن خالقیمیزین قارانلیغا گؤمولموش دوشونجه سینی آیدینلادا بیلر. چونکو ایندیکی ایران ایسلام رئژیمی نین تملینی شاه ایسماعیل آتمیشدیر. بوگونکو دینی قوروملارین ستروکتورو صفویلر دؤنمینده قورولموشدو.

«صفویلر» کیتابی مئتافیزیک سیستئملشدیرمه دن اوزاق دورماغا چالیشان بیر یؤنتم گلیشدیرمیشدیر. چونکو بیز «شاه ایسماعیل حاق ایدی، ایچینده ایماملارین روحونو داشیییردی» دئدیگیمیزده، آرتیق عاغلین سوال سوروشما حاققینی و دوشونجه نی سوسدورموش اولوروق. تاریخ فلسفه سی بونو قبول ائتمز. 13 یاشلی ایسماعیل آدیندا بیر چوجوق اورتادادیر. بیر اینسان نه قدر داهی اولسا دا، 13 یاشیندا اوستون تاریخ بیلگیسینه صاحیب اولا بیلمز. بورادا یا گئرچکدن ده شاه ایسماعیلین ایمام اولدوغونا و مئتافیزیک گوجلر طرفیندن اونا یاردیم ائدیلدیگینه اینانمالیییق کی، بونو تاریخ فلسفه سی قبول ائتمز. بئله ایناناجاق اولارساق، آرتیق سوال سوروشماق دا یاساقلانار. شاه ایسماعیلین اؤزو بئله، چالدیران ساواشیندا مغلوب اولدوقدان سونرا یئنیلمز ایمام اولمادیغینا، روحوندا آللاه ایراده سینی داشیمادیغینا ایناندی. اوشاق روحونا تلقین ائدیلن یئنیلمزلیک دویغوسونو تامامن ایتیردی. آللاه طرفیندن یؤنلندیریلمه دیگینه ایناندی. چالدیران ساواشیندان سونرا روحن اؤلدو و اوندا فؤوق العاده طبیعت اوستو گوجون اولمادیغینا ایناندی. آیریجا، تاریخ فلسفه سی بو نؤوع یاناشمانی قبول ائتمز، بونو خورافات سایار. چونکو مئتافیزیک سیستئملشدیرمه دوشونجه نی و عاغلی سوسدورماقدیر. سوال سورماغی یاساقلاماقدیر. او زامان بیر تک گئرچک اورتادا قالیر: شاه ایسماعیل آدیندا 13 یاشلی چوجوق پرده آرخاسینداکی گوجلر طرفیندن ایداره ائدیلمیشدیر. اونون چوجوق روحونا دولدورولان فؤوق العاده لیگه و موطلق حاقلی اولماغا شاه ایسماعیلی ایناندیرمیشلار. بو یولدا هر نؤوع جینایت تؤرتمه یه، حتّی آناسینی بئله اؤلدورمه یه قدر اونا صلاحیتلر تانیمیشلار. اونا موطلق حاق یولوندا بوتون انگللری اورتادان قالدیرماغی ایلاهی میسسییا کیمی تقدیم ائتمیشلر. صیرف بو اوزدن اؤز دوغما آناسینی دا اؤلدورموش. چونکو موطلق حاق اؤلچوسو بو انگللری آشمالیدیر. ایلک دفعه  اولاراق آدام اتی یئین دسته لر تشکیل ائتمه سی  ده بو اوزدن اولموشدور. آنجاق بو موطلق حاق، اصلینده یوزایللر بویونجا تجروبه قازانمیش، ادبییات اولوشدورموش شعوبیییه نین ایرانچی منافعییندن باشقا بیر شئی اولمامیشدی. بو کیتابدا پرده آرخاسیندا شاه ایسماعیلی حاضیرلایان شعوبییه عامیلی اوزرینده دورولور. شعوبییه، داغلاردا یاشایان و شهر حیاتی گؤرمه میش، آنجاق آشیری درجه ده لیدئر مرکزلی داورانان آنادولو قیزیلباشلاری واسیطه سی ایله ایران-فارس کیملیگینی قورماق ایسته میش. بو حاقدا کیتابدا آیرینتیلی بیلگی وئریلمیش. شعوبیییه نین ایستکلری صفویلرین سونراکی تطبیقاتیندا عملده اؤزونو گؤستریر.

  سوسیال بیر حرکتده توپلومون یوکسلن هیجانی نین تاریخی اؤنمی اولماز. بو هیجانلار قیسا سوره دن سونرا سؤنر. نئجه کی، ایران اینقیلابیندا، سووئت اینقیلابیندا کوتله وی هیجانلار سؤندو و قالارغی اولان هیجانلارین آرخاسینداکی ایدئیالار اولدو. نئجه کی، قیزیلباشلاردان بیر قیسمی وارساقلار کیمی پئشمان اولوب گئری دؤندولر. سوسیال بیر حرکتده او حرکتین مغزی اولان ایدئیا اینجلنمه لیدیر، چونکو قالارغی اولان ایدئیادیر. صفوی ایدئیاسی ایراندا تورک تاریخینی ایشغال ائتدیکدن سونرا ارنلیک، اوغوز کیملیگی تورکلوک شعورونو ترک ائتدی و بونون یئرینی شاخسئی-واخسئی توتدو. کوتله نی ساختا وعدلرله هیجانا گتیرمک مومکوندور. شعوبیییه نین اویدوروق ایدئیاسینا یازیب-اوخوماسی اولمایان، سوسیال وارلیغی کؤچریلییه دایانان و لیدئرمرکزلی داورانان قیزیلباش کوتله سی اینانمیشدی. بو اینانیشین جزاسینی سادجه اؤزلری چکمه دی. بیزلر ده چکمکده ییک. شعوبیییه اویونجاغی اولان قیزیلباش کوتله نین باشیبوش و دوشونجه سیز قالخینماسی گله جک سویلارین دا یازقیسینی چیخیلماز قویویا سوخدو. قیزیلباشلارین شاه ایسماعیلا قارشی چیخیب اونون تعیین ائتدیگی فارس والیلری تئررور ائتمه لری گؤستردی کی، اونلار خطا ائتدیکلرینی آنلامیشلار. آنجاق آرتیق ایش-ایشدن کئچمیش و قیزیلباشلار شعوبیییه ایدئیاسی نین اسیری اولموش، تله یه دوشموشدولر. قیزیلباشلارین دویغولاری، آرزولاری شعوبیییه مأمورو اولان شاه ایسماعیل طرفیندن اسیر آلینمیشدی. بونو آنلایان وارساقلار گئری دؤندو. آنجاق چوخونون گئری دؤنمه ایمکانلاری دا اللریندن آلینمیشدی. فارس-شعوبییه مأمورو شاه ایسماعیل قیزیلباشلار واسیطه سی ایله فارسلار اوچون بیر اؤلکه تاسیس ائتمه لی ایدی و اساس پلان دا بو ایدی.

  کیتابدا اولای فئنومئنولوژی بیر یؤنتمله اینجلنمیشدیر.  شعورا گؤرونن شئیی اینجه له مه یه چالیشان فئنومئنولوژی مئتودون اوچ پرینسیپی واردیر: 1- اولایی بیلگیلرینه گؤره اینجه لر. 2- اولایی داورانیشلارینا گؤره اینجه لر. 3- اولایی اولکوسونه (ایدئیاسینا، آماجینا) گؤره اینجه لر. صفویلر کیتابیندا صفویلیگین بیلگیلری تاریخی آیرینتیلاری ایله اینجلنمیشدیر. بو ایستیقامتده نه قدر باشاریلی اولونموشدور مسئله سی باشقا مؤوضعودور. شاه ایسماعیلین دین اوزرینه بیلگیلری ساپیق بیلگیلردی. نیفرت و کین چاغریشدیریر. بو بیلگیلری 900 ایل زامان عرضینده شعوبیییه اویدورموشدو. «صفویلر»  کیتابیندا شعوبیییه نین ایدئیاسی اینجله نیر. ندیر بو ایدئیا؟ گئرچکلشن بو ایدئیانین «تبررا» (اهلی-بئیتی سئومه یَنلری سئومه مک و فورصت اولدوغوندا اؤلدوروب  حوسئینین اینتیقامینی آلماق. سانکی سوننیلر اهلی-بئیتی سئومه میشلر) و «توللا» (اهلی-بئیتی سئونلری سئومک) آنلاییشلاری نه لر اولموش؟ شاه ایسماعیل لاهیجاندا یئتیشمیشدی. اؤزونو ساسانی کیملیگینه منسوب بیلن کیچیک بیر دؤولتین کونترولوندا اولان موحیطده یئتیشمیشدی. یعنی شعوبی موحیطده. بو اینانج و ایدئیالارلا یئتیشدیریلیر. اونون اوچون تک دوشمن سوننیلردیر و قتل ائدیلمه لری واجیبدیر. بو نیفرت دویغولاری ایله یئتیشدیریلیر. موسلمان تورکلری قتل ائده رک تورکسوز بیر ساسانی ایرانی اولوشدوماغی بیر اینانج کیمی شاه ایسماعیلا آشیلامیشلار. شاه ایسماعیلین ازبر بیلدیگی شاهنامه میصراعلاری دا بو گؤروشو اونا تلقین ائتمیشدی. شاهنامه تام اولاراق بیر شعوبی کیتابیدیر. چونکو تورکسوز بیر ایران تشکیل ائتمک شعوبیییه نین اساس هدفی اولموشدو. تورکسوز ایرانی تشکیل ائتمک اوچون آنادولودا باشیبوش دولاشان و شعوبی شئیخ حئیدرین تشببوثو ایله اؤزونو  قیزیلباش اولاراق تانیملایان تورکلری ده ایستیفاده ائتمک اولاردی و بئله ده اولدو. فارس تاریخچیلری شاه ایسماعیلی مؤحتشم ساسانی دؤولتینی یئنیدن قوران دؤولت آدامی کیمی گؤرورلر و حاقلیدیرلار. حتّی ایسلام دا ساسانیلشدیریلدی. داورانیش، بیلگی نین و ایدئیانین اورتاسیندا یئر آلار. شاه ایسماعیل بو بیلگیلره و اونون روحونا دولدورولموش ایدئیایا گؤره داورانمیشدی. اونون تبریزده، شیرواندا و دیگر آذربایجان تورک یوردلاریندا تؤرتدیگی سویقیریملار صیرف بو اوزدن اولموشدور.

            ایستر آذربایجاندا اولسون، ایسترسه تورکییه ده اولسون بعضی آراشدیرماچیلار  ایسلام اؤنجه سی تورک گلنگی نین داها چوخ قیزیلباش حرکتینده ائتکیلی اولدوغونو یازارلار و میللی دویغولاردان یولا چیخاراق شعوبیییه-فارس عامیلینی گؤرمه یه رک قیزلباشلیغی مؤحتشم تورک تاریخی کیمی تقدیم ائدرلر. ایسلام اؤنجه سی تورک تاریخینی آراشدیرمانین مئتودو ایله ایسلام سونراسی تاریخی آراشدیرمانین مئتودو کؤکوندن فرقلی اولمالیدیر. بو اینسانلار اؤنجه ایسلام اؤنجه سی تورک گلنگینی ایدئاللاشدیریرلار. یعنی اؤز خیاللارینداکیلاری تاریخده وارمیش کیمی گؤسترریرلر. اصلینده ایسه، بئله دئییلدیر. تورک میلتی ضیا گؤیالپین دا تثبیتلرینه گؤره ایسلامین قبولو ایله شرق مدنیتی نین بیر پارچاسی اولموشدو. آیریجا، علویلیک و قیزیلباشلیق عئینی اولای دئییل. قیزیلباشلیق سیاسیلشمیش و ایچی بوشالدیلمیش علویلیکدیر. زاتن علویلرین هامیسی دا قیزیلباشلاشمادیلار. بو گون ده آنادولودا قیزیلباشلیق یوخ درجه سینده دیر، آنجاق علویلیک یایقین بیر حیات شکلیدیر. تورک دیلینده مؤوجود اولان درین ادبییاتین اولوشماسیندا قیزیلباشلیغین هئچ بیر تاثیری اولمامیشدیر. هئچ بیر ادبی اورون اورتایا قویمامیش. کاشقارلی ماحمود، کیتابی-دده قورقود، فوضولی، نوایی، یونیس ائمره و دیگرلری نین قیزیلباشلیقلا هئچ بیر علاقه سی اولمامیشدی. قیزلیباشلیقدان بیر اوووچ شوعارلاردان باشقا هئچ بیر ائستئتیک درینلیگی اولان ادبیات میراث قالمامیشدی.  بیر آجی گئرچکله قارشی-قارشییاییق. ایراندا تورکلوگون اونورقاسینین قیریلماسی و فارسا تسلیم اولماسی صفویلرله باشلامیشدی. بو سورج داوام ائدرسه ایراندا تورک دئیه بیر وارلیق قالمایاجاق. صفویلردن سونرا بیر تک ادبی اؤرنک اورتایا چیخمامیشدیر. بیر دده قورقود سَوییه سینده ادبی و میللی اؤرنک، یا دا باییندیرلی زامانیندا تورکچه میزه ترجومه ائدیلمیش قوران کیمی بیر اؤرنک. باییندیرلی دؤولتی طرفیندن قوران تورک دیلینه ترجومه ائدیلیر، کیتابی-دده قورقود کیمی اثرلر باییندیلری مدنیتی نین محصولودور. شاه ایسماعیلین سوننی ادبییاتی یاندیردیغی سیرالاردا بونلارین چوخو یوخ اولموش. 

« صفویلر»  کیتابیندا تاریخی سندلر عئینیدیر. تاریخی بلگه لری باشقا کیتابلاردا دا گؤره بیلریک. آنجاق بو بلگه لردن یولا چیخاراق اورتایا قویولان آچیقلامالار مودئرن یؤنتمله ائدیلمه یه چالیشیلمیشدیر. بیزیم تاریخچیلیگیمیز اوچون ده اؤنملی اولان بودور. تاریخین هئرمئنئوتیگی نئجه ائدیلمه لیدیر؟ بو، چوخ اؤنملی بیر سوالدیر و بو حاقدا بیزیم تاریخ بیلگیلریمیز مودئرنلییه دایانمالیدیر. ندن یالنیز صفویزه ده تورکلر میللی کیملیک و میللی دؤولتدن محروم دورومدالار؟ بوگونکو آذربایجان رئسپوبلیکاسی نین میللی دؤولت اولماسی دا بیر تصادوفون نتیجه سی. صفوی موحیطینده قالسایدی بو دا اولمایاجاقدی. بونو رسولزاده آچیقجا اعتیراف ائدر و روسلاری یارارلی دوشمن آدلاندیرار. «صفویلر» کیتابیما سرت تنقیدلر و تحقیرلر اولا بیلر. آنجاق تاریخ و زامانلارین آخیشی دوغرولاری اورتایا چیخاراجاق. کیتابدا بو آجی گئرچگی ایثبات ائتمه یه چالیشمیشام: صفویلردن سونراکی دؤنمده آیاغیمیزی باسدیغیمیز معنوی مکان مؤحکم اولمامیش، بو مکان فارس دویغو و دوشونجه لری ایله ائله سینه دولدورولموش کی، ستتار خانلار، خیابانیلر و دیگر آذربایجان تورکونون تانینمیش آداملاری فارس میللییتچلیگی نین یولوندا جانفشانلیق ائتمیشلر. آنجاق بو گون سادجه ایران-صفوی موحیطینده آذربایجان تورکلری فارس میللیتچیلیگینه یئم ائدیلمیرلر. آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا دا صفوییت دؤولتچیلیگیمیز اوچون بیر تهدید اولوشدورماقدادیر. ایران، آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا تهلوکه تؤره ده بیلمه سی اوچون شیعه-شعوبی-صفوی گئوپولیتیکاسینی قوللانماقدادیر. بو، یالنیزجا ایندیکی دوروم دئییل. 1918-جی ایلده آذربایجان آدیندا دؤولت قورولدوغوندا صفوی واریثی ایران دؤولتی و حتّی صفوی موللاسی و ارمنیسئور شئیخ محمد خیابانی ده بونا قارشی چیخدی. بو مؤوضوعلار اوزرینه دوشونمک «اوزمان» تاریخچیلرین ایشی دئییلدیر. بو، میللی بیر ساواشین اینتئللئکتوال اولوشومودور. تاریخین مودئرن دوشونجه سوزگجیندن کئچه رک دَیَرلندیریلمه سی مودئرن میلتلشمه نین ضرورتلریندن بیریدیر. ایراندا تورکلوک شعورونون دوغماسی و تورک دونیاسی ایله اینتئقراسییایا گیره بیلمه سی اوچون صفوی پروبلئمی چؤزولمه لیدیر. اؤنملی اولان دوشونجه میزی اؤز اسارتینده ساخلایان تابولاری قیرماقدیر و بو کیتاب صیرف بو آماجلا یازیلمیشدیر.

2012-06-16 11:24:54

آخرین عناوین

تهاجم همه جانبه است بلنت اسین اوغلو- ترجمه علی قره جه لو

کلیشه‌ها و پیش‌داوریها نسبت به جنبش‌های ملی-مدنی: موانع دستيابى به يك پلوراليسم متوازن در ایران علیرضا قولونجو

رشته دانشگاهی زبان و ادبیات ترکی؛ مبهم و مخدوش دومان رادمهر

ابوبکر بغداديٍ فاجعه مونيخ یاشار گولشن

دوشونجه شیوه یه یؤنه لیک یوخسا یانلیش آنلاییشلار! یاشار گولشن

قوميتگرائي افراطي فارسي و مراسم کتاب‌سوزي ٢٦ آذر سال ١٣٢٥ در آزربايجان مئهران باهارلي

!STAND AGAINST RACISM

فتيله شبکه دو تلويزيون دولتي جمهوري اسلامي برنامه ای برای تباهی اذهان کودکان یاشار گولشن

نکاتی در مورد برنامه صفحه دو بی بی سی- نتایج انتخابات ترکیه علیرضا قولونجو

مصاحبه با غلامحسین ساعدی مصاحبه کننده، ضیاء صدقی-آوریل 1984

قدرالسهم به روایت اکبر اعلمی یاشار گولشن

به نام اویغورها! روزبه سعادتی

کلاشنیکف‌ها هرگز شکوفه نمی دهند علیرضا قولونجو

پایه‌های لرزان "بنیاد فرهنگ، ادب و هنر آذربایجان" محمدرضا هیئت

کارت قرمز بر علیه نژادپرستی سیستماتیک موجود بر علیه ترک ها در ایران اومود مهدیان

دفتري به عنوان فرهنگ استان آذربايجان بجای فرهنگستان زبان ترکی! یاشار گولشن

زبان ترکی بعنوان یکی از زبانهای رسمی مجلس نمایندگان شورای اروپا تعیین شد

تدارک برای گردن زنی ناصر مرقاتی

اعتراض زنان ترک به حضور حسن روحانی با مچ بندهای سرخ، علامت بوزقورد و نشان پیروزی

ماهی سیاه کوچولوی صمد بهرنگی در لیست ده کتاب برتر متتقد روزنامه گاردین

شرایطی که توافق لوزان را تحمیل کرد یونس شاملی

حمله عوامل حکومت ايران به ترک های هوادار تیم والیبال اورمیه در تهران

هجوم مامورين انتظامي به عرب هاي اهواز

در آسيب شناسى حركت ملى آذربايجان - بخش ١ و ٢ معصومه قربانى

دولت روحانی با موضع گيري هاي يونسي بدنبال چه هدفي است؟ یاشار گولشن

قضیۀ سلماس، حکیم توس و اساتید سعید یوسف

keçen Qonular

تورک! سن سؤمورگه‌دن/ایستیعماردان قورتولماق اوچون نه ائدیرسن؟ علیرضا قولونجو

سولئیمان‌اوغلو ایله سؤیله‌شی آنلام درگیسی، ایکینجی سایی، شوبات 2017

نه ائتمه مه لی ییک! ؟ دومان رادمهر

آخساق قایدالار ایواز طاها

بیزیم عزیز نسین س. حاتملوی

گونئیده 300 تورک فعال اویغورلارا دستک بیاناتی ایمضالاییب

تورکمن گمیچی گونئیلی فعاللاری 13 ایل حبسه محکوم ائدن حؤکمدەکی تضادلار حاقدا دانیشیر

کریم عسگری: گونئی تشکیلاتلاری تورکیەده HDP-نین فعالییتینی اؤرنک آلا بیلر

ماحمودعلی چؤهرەقانلی: تبریزدەکی گئدیشات نورمال دئییل

ستار سایین قالا: او دؤنم چوخ اؤزل بیر دؤنم ایدی

اکبر ابولزاده: تراختور قهرمان اولسایدی، ایراندا یاشایان تورکلر اؤزونە-اینام قازاناردی

آل بو سنه قير ميزى اسماعیل جمیلی

ایرانلی آیدینلارین ائتنیک حاقلارینا یؤنه‌لیک یاخلاشیمی ده‌ییشمکده‌دیر می؟ یوردنئت'ین توغرول آتابای ایله سؤیله‌شیسی

محمد رضا لوایی: گونئیلیلر اوچون مای حادیثەلری بیر باشلانغیج نؤقطەسیدیر

مهسا مئهدیلی: اؤیرنجی قادینلار مای قییامیندا بؤیوک رول اوینادیلار

یاشاسین یاشاسین قهرمان تبریز اسماعیل جمیلی

ائلچین حاتمی: اقتصادی وضعییت خوصوصیله قئیری-فارس بؤلگەلرده چوخ آغیردیر

İranlı aydınların etnik haqlarına yönəlik yaxlaşımı dəyişir mi? (Toğrul Atabay ilə söyləşi)

علیرضا اردبیلی: ایرانداکی ایرقچیلیک عربلر و تورکلری بیر-بیرینه یاخینلاشدیریب

یاشار اسدی ایراندا میتینق کئچیرن اون مینلرله موعلیمین طلبلری حاقدا دانیشیر

یاشار حیدری آوروپادا یاشایان گونئیلی موهاجیرلرین دوروموندان دانیشیر

دومان رادمئهر: ایراندا آنتی-عرب احوال-روحییەسی حؤکومتین بؤلگەده یوروتدویو سییاسته خیدمت ائدیر

اوغوز تورک ایران-قرب راضیلاشماسی، سانکسییالار و اونلارین قئیری-فارس آزلیقلارا تاثیری حاقدا دانیشیر

حمید منافی: علیرضا فرشی ائوین زیندانیندادیر، وکیلی ایله گؤروشه بیلمیر

محمد احمدیزاده: صفویلر دؤنەمی موسیقی تاریخیمیزین قیریلما نؤقطەسیدیر

نه‌کی‌وارین هر گونو بایرام اولسون! وکتور جئری

31-03-2015 ایران-ایسوئچ اویونوندان بیر راپورت

محمد رضا هیئت: تورکجەنی یوخ ائتمەیه چالیشان سیستئم تورک دیل قورومو آچدیرماز

اوختای آلپ تورک: نه ”پئرشین” نه ده ”ایرانیان” - بو آدلار بیزی تمثیل ائتمیر

یونس شاملی سلماس دا هئیکل اولایی و گونئیین شهر شورالاری حاقدا دانیشیر